Chemikalia w upałach – parowanie rozpuszczalników i dobór ochrony.

Wysoka temperatura w miejscu pracy to nie tylko problem związany z komfortem pracowników. Jeżeli w firmie stosowane są rozpuszczalniki, farby, lakiery, kleje, środki czyszczące lub inne lotne chemikalia, upał może zwiększać ryzyko związane z ich stosowaniem.

Wraz ze wzrostem temperatury wiele lotnych cieczy łatwiej przechodzi do powietrza w postaci par. W praktyce może to oznaczać większe narażenie pracownika na wdychanie substancji, a w przypadku produktów łatwopalnych – także zwiększone zagrożenie pożarem lub wybuchem.

Najważniejsza zasada BHP jest prosta:

Podczas upałów nie zmieniaj zasad pracy z chemikaliami „na wyczucie”. Sprawdź kartę charakterystyki produktu, warunki magazynowania, wentylację oraz wymagane środki ochrony.

Dlaczego rozpuszczalniki są bardziej problematyczne podczas upałów?

Rozpuszczalniki organiczne są często substancjami lotnymi. Oznacza to, że mogą odparowywać i przedostawać się do powietrza w miejscu pracy.

Źródłem par mogą być między innymi:

• otwarte pojemniki,
• kuwety i wanienki,
• czyszczenie elementów,
• malowanie,
• odtłuszczanie,
• mieszanie produktów,
• rozlane substancje,
• niewłaściwie zamknięte opakowania.

Przy wysokiej temperaturze problem może się nasilać, dlatego podczas letnich upałów warto ponownie ocenić warunki pracy.

Pary niektórych rozpuszczalników mogą powodować między innymi bóle i zawroty głowy, nudności, podrażnienie dróg oddechowych, senność lub pogorszenie koncentracji. Skutki zależą jednak od konkretnej substancji i poziomu narażenia.

Właśnie dlatego zapach chemikaliów nie powinien być traktowany jako normalny element stanowiska pracy.

Zacznij od karty charakterystyki

Przed użyciem środka chemicznego pracownik i osoba organizująca pracę powinni wiedzieć, jakie zagrożenia wiążą się z produktem.

Podstawowym dokumentem jest karta charakterystyki, czyli SDS.

W przypadku upałów szczególnie ważne są następujące sekcje:

Sekcja 5 – postępowanie w przypadku pożaru

Znajdziesz tam informacje o zagrożeniach pożarowych i sposobach gaszenia.

Sekcja 7 – postępowanie i magazynowanie

To jedna z najważniejszych części podczas upałów.

Może określać między innymi:

• dopuszczalne warunki przechowywania,
• temperaturę magazynowania,
• wymagania dotyczące wentylacji,
• konieczność ochrony przed słońcem,
• zasady zabezpieczenia przed źródłami zapłonu,
• wymagania dotyczące opakowań.

Sekcja 8 – kontrola narażenia i środki ochrony indywidualnej

Wskazuje między innymi wymagania dotyczące:

• wentylacji,
• ochrony dróg oddechowych,
• rękawic ochronnych,
• ochrony oczu i twarzy,
• odzieży ochronnej.

Sekcja 9 – właściwości fizyczne i chemiczne

Warto sprawdzić między innymi temperaturę zapłonu oraz inne właściwości istotne dla bezpieczeństwa produktu.

Sekcja 10 – stabilność i reaktywność

Może wskazywać temperaturę, światło słoneczne lub inne warunki, których należy unikać.

Przepisy REACH wymagają, aby karta charakterystyki zawierała informacje dotyczące bezpiecznego magazynowania, w tym – gdy ma to znaczenie – wpływu temperatury, światła słonecznego, wentylacji, warunków sprzyjających parowaniu oraz potencjalnych źródeł zapłonu.

Nie zostawiaj chemikaliów na słońcu

Pojemnik z rozpuszczalnikiem pozostawiony przy nasłonecznionej ścianie, bramie magazynowej albo w samochodzie może nagrzewać się znacznie bardziej niż powietrze wokół.

Dlatego chemikalia należy przechowywać zgodnie z kartą charakterystyki i instrukcją producenta.

W szczególności należy sprawdzić:

• czy magazyn jest odpowiednio wentylowany,
• czy produkt jest chroniony przed bezpośrednim słońcem,
• czy temperatura nie przekracza wartości wskazanej przez producenta,
• czy opakowania są szczelnie zamknięte,
• czy w pobliżu nie występują źródła zapłonu,
• czy produkty niezgodne chemicznie są od siebie oddzielone.

Nie powinno się samodzielnie ustalać, że „30°C jeszcze będzie bezpieczne”, jeżeli producent wskazuje inne warunki.

Decydują informacje dotyczące konkretnego produktu.

Chemikalia łatwopalne – dodatkowe ryzyko pożaru

Część rozpuszczalników i innych produktów chemicznych jest łatwopalna.

Ciecze palne o temperaturze zapłonu poniżej 55°C należą w polskich przepisach przeciwpożarowych do materiałów niebezpiecznych pożarowo. Powinny być przechowywane w przeznaczonych do tego pojemnikach i w sposób ograniczający ryzyko pożaru oraz wybuchu.

W miejscu pracy trzeba więc kontrolować między innymi:

• otwarty ogień,
• palenie papierosów,
• gorące powierzchnie,
• iskrzenie,
• urządzenia elektryczne,
• możliwość powstawania elektryczności statycznej.

Nie wolno zakładać, że jeżeli ciecz sama się nie pali, dopóki nie zbliżymy do niej zapalniczki, to zagrożenia nie ma.

W praktyce problemem są często pary, które mogą tworzyć z powietrzem atmosferę palną.

Wentylacja jest ważniejsza niż otwarte okno

Gdy parowanie jest większe, wzrasta znaczenie prawidłowej wentylacji.

Przy pracy z chemikaliami pracodawca powinien w pierwszej kolejności ograniczać narażenie za pomocą rozwiązań technicznych i organizacyjnych, takich jak:

• hermetyzacja procesu,
• wentylacja miejscowa,
• wentylacja ogólna,
• ograniczenie otwierania pojemników,
• zmniejszenie ilości chemikaliów na stanowisku,
• zastąpienie niebezpiecznego produktu mniej niebezpiecznym.

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje wentylację ogólną i miejscową, hermetyzację oraz właściwe magazynowanie jako podstawowe działania ograniczające narażenie na niebezpieczne czynniki chemiczne.

Samo otwarcie drzwi lub okna nie zawsze zapewnia skuteczne usunięcie par ze strefy oddychania pracownika.

Jak dobrać rękawice do rozpuszczalników?

Jeden z częstych błędów w BHP to stosowanie zasady:

Są chemikalia, więc zakładamy rękawice nitrylowe.

To za mało.

Nie istnieje jeden materiał rękawicy chroniący przed wszystkimi chemikaliami.

Dobór powinien uwzględniać:

• konkretną substancję,
• stężenie,
• czas kontaktu,
• temperaturę,
• grubość rękawicy,
• dane producenta rękawicy.

Należy sprawdzić sekcję 8 karty charakterystyki produktu oraz tabelę odporności chemicznej producenta rękawic.

Wysoka temperatura może również zmieniać rzeczywiste warunki użytkowania, dlatego nie należy przekraczać parametrów określonych przez producenta.

Czy potrzebna jest maska?

Nie należy kupować maski tylko dlatego, że pracownik „czuje chemię”.

Najpierw trzeba ograniczyć emisję i narażenie poprzez rozwiązania techniczne.

Jeżeli ocena ryzyka i karta charakterystyki wskazują konieczność ochrony dróg oddechowych, należy dobrać:

• odpowiedni typ sprzętu,
• właściwy filtr,
• prawidłowy rozmiar,
• sposób użytkowania,
• zasady wymiany filtrów.

Filtr musi być przeznaczony do substancji, przed którą ma chronić.

Zwykła półmaska przeciwpyłowa nie służy do ochrony przed parami rozpuszczalników.

Upał a okulary i odzież ochronna

Latem pracownicy mogą próbować ograniczać środki ochronne, ponieważ jest im gorąco.

Typowe zachowania to:

• podwijanie rękawów,
• zdejmowanie rękawic,
• rezygnowanie z gogli,
• rozpinanie odzieży ochronnej,
• zdejmowanie ochrony dróg oddechowych.

Nie jest to właściwe rozwiązanie.

Jeżeli wymagane środki ochrony powodują znaczny dyskomfort podczas upałów, trzeba przeanalizować organizację pracy.

Można rozważyć między innymi:

• częstsze przerwy,
• chłodniejsze miejsce odpoczynku,
• zmianę godzin wykonywania najbardziej uciążliwych prac,
• ograniczenie czasu ekspozycji,
• poprawę wentylacji,
• zastosowanie bezpieczniejszego produktu lub technologii.

Nie należy natomiast obniżać poziomu ochrony tylko dlatego, że temperatura wzrosła.

Nie trzymaj całego zapasu chemikaliów przy stanowisku

W miejscu pracy powinna znajdować się tylko ilość chemikaliów potrzebna do wykonywania bieżących czynności.

Polskie przepisy przeciwpożarowe przewidują, że na stanowisku pracy ilość materiału niebezpiecznego pożarowo nie powinna przekraczać dobowego zapotrzebowania lub dobowej produkcji, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Większy zapas powinien być przechowywany w odpowiednio przygotowanym magazynie.

To szczególnie ważne podczas upałów.

Im więcej otwartych lub niewłaściwie przechowywanych pojemników, tym większe potencjalne źródło emisji i pożaru.

Objawy, których nie wolno ignorować

Podczas pracy z rozpuszczalnikami należy zwrócić uwagę na:

• ból głowy,
• zawroty głowy,
• nudności,
• senność,
• podrażnienie oczu,
• podrażnienie nosa lub gardła,
• problemy z koncentracją,
• nietypowe osłabienie.

Objawów tych nie należy automatycznie przypisywać wyłącznie upałowi.

Mogą być również związane z ekspozycją na pary substancji chemicznych, zależnie od rodzaju stosowanego produktu.

Jeżeli pracownik źle się czuje, pracę należy przerwać i postępować zgodnie z kartą charakterystyki oraz obowiązującą w firmie procedurą.

Szybka checklista BHP – chemikalia podczas upałów

Przed rozpoczęciem pracy sprawdź:

• Czy znasz kartę charakterystyki produktu?
• Czy sprawdziłeś sekcję 7 dotyczącą magazynowania?
• Czy temperatura przechowywania jest prawidłowa?
• Czy opakowania są chronione przed słońcem?
• Czy pojemniki są szczelnie zamknięte?
• Czy wentylacja działa prawidłowo?
• Czy na stanowisku znajduje się tylko potrzebna ilość chemikaliów?
• Czy wyeliminowano źródła zapłonu?
• Czy rękawice są odporne na konkretną substancję?
• Czy ochrona oczu jest odpowiednia?
• Czy ewentualna ochrona dróg oddechowych ma właściwy filtr?
• Czy pracownicy wiedzą, co zrobić w przypadku rozlania produktu?
• Czy pracownicy znają pierwsze objawy nadmiernego narażenia?

Jeżeli warunki pracy zmieniły się z powodu wysokiej temperatury, warto ponownie sprawdzić ocenę ryzyka i stosowane zabezpieczenia.

Najczęstsze błędy podczas upałów

Najczęściej spotykane problemy to:

• pojemniki stojące w pełnym słońcu,
• otwarte opakowania z rozpuszczalnikiem,
• brak skutecznej wentylacji,
• przelewanie chemikaliów do nieopisanych butelek,
• zbyt duża ilość produktu na stanowisku,
• przypadkowo dobrane rękawice,
• stosowanie maski przeciwpyłowej przeciw parom chemicznym,
• zdejmowanie środków ochrony z powodu gorąca,
• ignorowanie bólu głowy i zawrotów głowy,
• brak aktualnej karty charakterystyki.

Większość tych błędów można usunąć bez skomplikowanych inwestycji.

Potrzebne są przede wszystkim właściwa organizacja pracy i przestrzeganie podstawowych zasad BHP.

FAQ – chemikalia i rozpuszczalniki w upały

Czy rozpuszczalniki szybciej parują podczas upałów?

W przypadku wielu lotnych cieczy wzrost temperatury sprzyja intensywniejszemu przechodzeniu substancji do fazy gazowej. Dokładne właściwości należy jednak zawsze sprawdzić dla konkretnego produktu w karcie charakterystyki.

Czy chemikalia mogą stać na słońcu?

Należy przestrzegać warunków magazynowania wskazanych przez producenta. W przypadku wielu produktów karta charakterystyki wymaga ochrony przed ciepłem, światłem słonecznym lub źródłami zapłonu.

Czy rękawice nitrylowe chronią przed każdym rozpuszczalnikiem?

Nie. Rękawice trzeba dobrać do konkretnej substancji na podstawie karty charakterystyki i danych producenta rękawicy.

Czy zwykła maska przeciwpyłowa chroni przed oparami rozpuszczalnika?

Nie. Sprzęt filtrujący musi być dobrany do rodzaju zagrożenia. Ochrona przeciwpyłowa nie jest automatycznie ochroną przed parami organicznymi.

Gdzie sprawdzić temperaturę przechowywania chemikaliów?

Przede wszystkim w sekcji 7 karty charakterystyki oraz w instrukcji producenta.

Podsumowanie

Upały mogą zmieniać warunki pracy z chemikaliami.

Jeżeli w firmie używane są rozpuszczalniki, farby, kleje, lakiery lub środki czyszczące, warto zwrócić szczególną uwagę na:

• temperaturę magazynowania,
• parowanie produktów,
• skuteczność wentylacji,
• szczelność pojemników,
• ochronę przed słońcem,
• źródła zapłonu,
• dobór rękawic,
• ochronę oczu i dróg oddechowych,
• ilość produktu znajdującą się na stanowisku.

Najważniejszym dokumentem pozostaje karta charakterystyki konkretnego produktu.

Dobre BHP nie polega na stosowaniu jednej zasady do wszystkich chemikaliów. Polega na znajomości zagrożeń i dobraniu zabezpieczeń odpowiednich do konkretnej substancji oraz rzeczywistych warunków pracy.

Szkolenia BHP online – HSE Online

Pracownicy korzystający z chemikaliów powinni wiedzieć, jak czytać oznakowanie produktu, gdzie znaleźć informacje o zagrożeniach oraz jak prawidłowo stosować środki ochrony indywidualnej.

Na platformie HSE Online znajdziesz profesjonalne szkolenia BHP online dla różnych grup pracowników.

Dostępne są również szkolenia związane z bezpiecznym stosowaniem substancji chemicznych, w tym szkolenia z zakresu diizocyjanianów.

Sprawdź szkolenia BHP online na www.hse-online.pl

Podstawa prawna i źródła

• Kodeks pracy.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych – z uwzględnieniem zmian obowiązujących od 28 maja 2026 r.
• Rozporządzenie REACH (WE) nr 1907/2006 – wymagania dotyczące kart charakterystyki.
• Rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów – tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 822.
• Państwowa Inspekcja Pracy – zasady ograniczania narażenia na niebezpieczne czynniki chemiczne.