Materiały sypkie – zasypanie, pylenie i wybuch pyłu a środki zapobiegawcze.

Mąka, cukier, zboże, cement, proszki chemiczne, trociny, pasze czy granulaty wyglądają niewinnie. W praktyce materiały sypkie mogą powodować bardzo poważne zagrożenia BHP.

Najważniejsze z nich to:

• zasypanie pracownika,
• wdychanie pyłu,
• podrażnienie oczu i skóry,
• ograniczenie widoczności,
• poślizgnięcia,
• pożar,
• wybuch pyłu.

Szczególnej uwagi wymagają silosy, zbiorniki, leje zasypowe, przesypy, przenośniki i miejsca napełniania lub opróżniania materiału.

Najważniejsza zasada jest prosta:

Pył należy usuwać u źródła, materiał sypki zabezpieczać przed niekontrolowanym przemieszczaniem, a możliwość powstania atmosfery wybuchowej ocenić przed rozpoczęciem pracy.

Dlaczego materiały sypkie są niebezpieczne?

Zagrożenie zależy od rodzaju materiału i sposobu jego używania.

Inne ryzyko występuje przy workach z cementem, inne przy silosie ze zbożem, a jeszcze inne przy drobnym pyle drzewnym.

Najczęściej problemy pojawiają się podczas:

• przesypywania,
• dozowania,
• napełniania zbiorników,
• opróżniania silosów,
• transportu pneumatycznego,
• czyszczenia instalacji,
• usuwania zatorów,
• zamiatania pyłu,
• prac konserwacyjnych.

Im drobniejszy materiał, tym łatwiej może unosić się w powietrzu.

Zasypanie pracownika – kiedy powstaje zagrożenie?

Materiał sypki może zachowywać się podobnie do cieczy.

Pracownik, który wejdzie do silosu lub zbiornika, może zostać nagle zasypany przez przemieszczający się materiał.

Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, gdy:

• pod pracownikiem tworzy się pustka,
• materiał zawiesza się na ścianach zbiornika,
• powstaje zator przy otworze zsypowym,
• ktoś uruchomi transport lub opróżnianie zbiornika,
• pracownik próbuje ręcznie udrożnić materiał.

Nie wolno zakładać, że twarda powierzchnia materiału jest bezpieczna.

Pod warstwą zbitego materiału może znajdować się pusta przestrzeń. Załamanie takiej powierzchni może spowodować gwałtowne wciągnięcie pracownika.

Nie wchodź do silosu bez odpowiedniej procedury

Wejście do zbiornika, silosu lub podobnej przestrzeni powinno być traktowane jako praca wymagająca szczególnego przygotowania.

Przed rozpoczęciem pracy trzeba między innymi:

• zatrzymać proces,
• zabezpieczyć urządzenia przed uruchomieniem,
• odłączyć źródła energii,
• uniemożliwić dopływ materiału,
• ocenić atmosferę wewnątrz,
• zapewnić nadzór,
• ustalić sposób komunikacji,
• przygotować sposób ewakuacji lub ratowania pracownika.

Samo założenie szelek bezpieczeństwa nie rozwiązuje problemu.

Jeżeli człowiek zostanie zasypany materiałem, jego wydobycie może być bardzo trudne.

Pylenie – problem nie tylko z brudem

Pył w miejscu pracy często jest traktowany jako problem porządkowy.

To błąd.

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że szkodliwe działanie pyłów może mieć charakter między innymi:

• drażniący,
• zwłókniający,
• rakotwórczy,
• alergizujący.

Skutki zależą od:

• stężenia pyłu,
• wielkości cząstek,
• składu chemicznego,
• czasu narażenia.

Dlatego w przypadku stanowisk narażonych na zapylenie pracodawca powinien ocenić narażenie oraz – gdy jest to wymagane – wykonywać pomiary stężeń pyłów i odnosić wyniki do wartości NDS.

Najpierw odpylanie, później maska

Jedną z podstawowych zasad BHP jest ograniczanie zagrożenia u źródła.

Jeżeli podczas przesypywania produktu powstaje duża chmura pyłu, samo rozdanie pracownikom półmasek nie powinno być pierwszym rozwiązaniem.

W pierwszej kolejności warto zastosować:

• zamknięty transport materiału,
• szczelne instalacje,
• odciągi miejscowe,
• odpylanie,
• ograniczenie wysokości spadania produktu,
• automatyczne dozowanie,
• zamknięte punkty przesypowe.

Dopiero gdy zagrożenia nie można odpowiednio ograniczyć technicznie, stosuje się właściwie dobrane środki ochrony indywidualnej.

Nie zamiataj pyłu „na sucho”

Zamiatanie suchego pyłu może ponownie wzbić dużą ilość drobnych cząstek w powietrze.

W zależności od rodzaju materiału lepszym rozwiązaniem może być odpowiedni system odkurzania przemysłowego.

Trzeba jednak pamiętać, że przy pyle palnym nie każdy odkurzacz będzie odpowiedni.

Sprzęt używany w miejscu, w którym może występować atmosfera wybuchowa, musi być właściwie dobrany do warunków i oceny zagrożenia.

Nie należy również usuwać pyłu sprężonym powietrzem, jeżeli powoduje to tworzenie chmury pyłowej i zwiększa narażenie pracowników.

Czy pył może wybuchnąć?

Tak.

Niektóre drobne pyły materiałów palnych mogą po zmieszaniu z powietrzem stworzyć atmosferę wybuchową.

Dotyczy to między innymi pyłów powstających przy przetwarzaniu niektórych:

• zbóż,
• mąki,
• cukru,
• drewna,
• tworzyw sztucznych,
• metali,
• produktów chemicznych.

Nie oznacza to jednak, że każdy pył jest wybuchowy.

Właściwości konkretnego materiału trzeba sprawdzić na podstawie dokumentacji, danych producenta, badań lub odpowiedniej oceny zagrożenia.

Jak dochodzi do wybuchu pyłu?

Do zdarzenia potrzebne są odpowiednie warunki.

Najczęściej są to:

1. materiał palny w postaci drobnego pyłu,
2. tlen,
3. odpowiednie stężenie pyłu w powietrzu,
4. źródło zapłonu,
5. w wielu przypadkach zamknięta lub ograniczona przestrzeń.

Źródłem zapłonu może być na przykład:

• iskra elektryczna,
• wyładowanie elektrostatyczne,
• gorąca powierzchnia,
• płomień,
• prace spawalnicze,
• tarcie elementów mechanicznych.

Dlatego walka z pyłem to nie tylko kwestia czystości.

To również element ochrony przeciwpożarowej i przeciwwybuchowej.

Pył na podłodze też może być niebezpieczny

Niebezpieczna jest nie tylko widoczna chmura pyłu.

Warstwy i osady pyłu mogą zostać ponownie wzniecone przez:

• ruch pojazdu,
• podmuch powietrza,
• wentylację,
• awarię instalacji,
• niewielki wybuch pierwotny.

Polskie przepisy dotyczące atmosfer wybuchowych wymagają uwzględniania warstw, osadów i nagromadzonego pyłu jako potencjalnych źródeł atmosfery wybuchowej.

Dlatego regularne sprzątanie jest ważnym elementem BHP.

Strefy 20, 21 i 22 – co oznaczają?

Jeżeli w zakładzie może wystąpić atmosfera wybuchowa tworzona przez palny pył, przestrzenie mogą wymagać klasyfikacji na odpowiednie strefy.

W uproszczeniu:

Strefa 20

Miejsce, w którym atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu występuje stale, często lub przez długi czas.

Strefa 21

Miejsce, w którym atmosfera wybuchowa może czasami występować podczas normalnej pracy.

Strefa 22

Miejsce, w którym atmosfera wybuchowa podczas normalnej pracy nie występuje, a jeżeli się pojawi, utrzymuje się przez krótki czas.

Klasyfikacja stref nie powinna być wykonywana „na oko”.

Musi wynikać z analizy procesu i oceny ryzyka wybuchu.

Dokument zabezpieczenia przed wybuchem – kiedy jest potrzebny?

Jeżeli w miejscu pracy może wystąpić atmosfera wybuchowa w ilości stwarzającej zagrożenie, pracodawca powinien przeprowadzić ocenę ryzyka związanego z możliwością wybuchu.

Przed udostępnieniem takiego miejsca do pracy sporządza się dokument zabezpieczenia przed wybuchem.

Dokument powinien uwzględniać między innymi:

• miejsca zagrożone,
• klasyfikację stref,
• możliwe źródła zapłonu,
• zastosowane zabezpieczenia,
• zasady organizacji pracy,
• terminy przeglądów środków ochronnych.

Dokument należy aktualizować, jeżeli zmienia się instalacja, proces, rodzaj materiału lub organizacja pracy w sposób mogący wpływać na ryzyko wybuchu.

Jak zapobiegać wybuchowi pyłu?

Przepisy określają właściwą kolejność działań.

1. Zapobiegaj powstawaniu atmosfery wybuchowej

Może to oznaczać:

• ograniczenie emisji pyłu,
• szczelność instalacji,
• skuteczne odpylanie,
• regularne usuwanie osadów,
• zamknięcie procesów.

2. Eliminuj źródła zapłonu

Trzeba zwrócić uwagę między innymi na:

• urządzenia elektryczne,
• gorące powierzchnie,
• iskrzenie,
• elektryczność statyczną,
• prace gorące,
• tarcie części mechanicznych.

3. Ogranicz skutki ewentualnego wybuchu

Jeżeli ryzyka nie można całkowicie wyeliminować, mogą być konieczne odpowiednie systemy ochronne, dobrane przez osoby posiadające właściwą wiedzę techniczną.

Elektryczność statyczna – niewidoczne źródło zapłonu

Podczas przesypywania i transportu materiałów sypkich może powstawać elektryczność statyczna.

Dlatego w miejscach zagrożonych wybuchem trzeba uwzględniać między innymi:

• uziemienie,
• połączenia wyrównawcze,
• właściwy dobór urządzeń,
• właściwą odzież i obuwie,
• eliminowanie przypadkowych materiałów mogących sprzyjać gromadzeniu ładunków.

Nie należy ignorować tego zagrożenia tylko dlatego, że iskry nie są normalnie widoczne.

Ochrona dróg oddechowych przed pyłem

Jeżeli mimo zastosowania zabezpieczeń technicznych pracownik nadal jest narażony na pył, może być konieczne stosowanie odpowiedniej ochrony dróg oddechowych.

Nie wybieraj półmaski wyłącznie na podstawie ceny.

Trzeba uwzględnić:

• rodzaj pyłu,
• poziom narażenia,
• wymagany poziom ochrony,
• dopasowanie półmaski do twarzy,
• czas pracy,
• sposób wymiany sprzętu lub filtrów.

Ochrona dróg oddechowych powinna uzupełniać zabezpieczenia techniczne, a nie je zastępować.

Najczęstsze błędy przy materiałach sypkich

Do typowych problemów należą:

• wejście do silosu bez procedury,
• próba ręcznego usuwania zatoru,
• brak zabezpieczenia urządzeń przed uruchomieniem,
• duże zapylenie podczas przesypywania,
• niesprawne odpylanie,
• sprzątanie pyłu sprężonym powietrzem,
• grube warstwy pyłu na instalacjach i podłodze,
• przypadkowe urządzenia elektryczne w strefie zagrożonej wybuchem,
• brak oceny ryzyka wybuchu,
• brak dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem,
• niedobranie ochrony dróg oddechowych.

Checklista BHP – materiały sypkie

Sprawdź:

• Czy miejsca przesypu są odpowiednio zabezpieczone?
• Czy instalacja odpylania działa?
• Czy pył nie gromadzi się na podłogach i konstrukcji?
• Czy sposób sprzątania nie wzbija pyłu?
• Czy pracownicy wiedzą, jak bezpiecznie usuwać zatory?
• Czy urządzenia można zabezpieczyć przed przypadkowym uruchomieniem?
• Czy wejście do silosu odbywa się według ustalonej procedury?
• Czy oceniono narażenie pracowników na pył?
• Czy sprawdzono możliwość powstania atmosfery wybuchowej?
• Czy wyznaczono wymagane strefy 20, 21 lub 22?
• Czy kontrolowane są potencjalne źródła zapłonu?
• Czy pracownicy zostali przeszkoleni?
• Czy środki ochrony indywidualnej są właściwie dobrane?

FAQ – materiały sypkie i pyły

Czy każdy pył może wybuchnąć?

Nie. Zagrożenie zależy od właściwości konkretnego materiału i warunków procesu. W przypadku pyłu palnego trzeba ocenić możliwość powstania atmosfery wybuchowej.

Czy mąka może wybuchnąć?

Drobny pył mąki rozproszony w powietrzu może w odpowiednich warunkach stworzyć atmosferę wybuchową.

Czy można usuwać pył sprężonym powietrzem?

Takiej metody nie powinno się stosować, jeżeli prowadzi do niebezpiecznego wzbijania pyłu i zwiększania narażenia lub ryzyka wybuchu. Sposób czyszczenia należy dobrać do konkretnego procesu.

Co oznaczają strefy 20, 21 i 22?

Są to oznaczenia przestrzeni, w których może występować atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu. Różnią się częstotliwością i czasem występowania takiej atmosfery.

Czy zwykły odkurzacz można stosować do pyłu wybuchowego?

Nie należy zakładać, że każdy odkurzacz jest bezpieczny. Sprzęt musi być odpowiedni do rodzaju materiału i warunków występujących w miejscu pracy.

Czy półmaska wystarczy przy dużym zapyleniu?

Środki ochrony indywidualnej nie powinny zastępować odpylania i innych zabezpieczeń technicznych. Najpierw należy ograniczyć emisję pyłu u źródła.

Podsumowanie

Materiały sypkie mogą powodować znacznie więcej zagrożeń niż tylko zabrudzenie stanowiska pracy.

Najważniejsze problemy to:

• zasypanie,
• narażenie na pył,
• tworzenie niebezpiecznych osadów,
• pożar,
• powstanie atmosfery wybuchowej.

Podstawowe zasady BHP to:

• ograniczanie pylenia u źródła,
• skuteczne odpylanie,
• regularne usuwanie nagromadzonego pyłu,
• bezpieczne usuwanie zatorów,
• zabezpieczanie urządzeń przed uruchomieniem,
• właściwe przygotowanie wejścia do silosów i zbiorników,
• ocena ryzyka wybuchu,
• eliminowanie źródeł zapłonu,
• prawidłowy dobór ochrony dróg oddechowych.

Nie czekaj, aż pyłu będzie tak dużo, że stanie się widoczny w całej hali.

Dobre BHP zaczyna się od kontroli procesu i usuwania zagrożenia tam, gdzie ono powstaje.

Szkolenia BHP online – HSE Online

Pracownicy mający kontakt z materiałami sypkimi powinni rozumieć zagrożenia związane z pyleniem, obsługą maszyn, środkami ochrony indywidualnej i bezpiecznym wykonywaniem codziennych czynności.

Na platformie HSE Online znajdziesz profesjonalne szkolenia BHP online dla różnych grup pracowników.

Szkolenia pomagają budować właściwe nawyki i pokazują, że bezpieczeństwo pracy nie polega wyłącznie na stosowaniu środków ochrony indywidualnej, ale przede wszystkim na właściwej organizacji pracy i ograniczaniu zagrożeń.

Sprawdź szkolenia BHP online na www.hse-online.pl

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej.
• Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 6 czerwca 2016 r. w sprawie wymagań dla urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej.
• Przepisy dotyczące najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.